ފެން ބޮޑުވުން

އިއްޔެ ފެނުނީ ކުއްލި ހާލަތަށް ތައްޔާރުވެފައި ނެތް މާލެ!

އިއްޔެ ހެނދުނު 10 ޖެހިއިރު އޮއްސާލި ބޯވާރެއާ އެކު ހިދުކޮޅެއް ނުވެ މުޅި މާލެ ފެނުން ބަންޑުންވި އެވެ. މާލޭގެ މުހިންމު ސަރަހައްދުތައް ފެނުގެ އަޑިއަށް ދިޔައިރު ވަށައިގެން ހުރި އިމާރާތްތަކަށް ވެސް ދިޔައީ ހިފެހެއްޓުމެއް ނެތި ފެން ވަދެ ބޮޑެތި ގެންލުންތައް ވަމުންނެވެ. ކަކުލު ހުޅަށް ވުރެވެސް މައްޗަށް ހެދިފައި އޮތް ފެންގަނޑުގެ ތެރެއަށް ޕާކަށް ޖަހާފައި ހުރި ސައިކަލްތައް ވެއްޓި ދިޔައީ އިތުރަށް ގެއްލުންވަމުން އެވެ. މުޅި ވެރިރަށް މާލެ، ގާތްގަނޑަކަށް ހުއްޓުމަކަށް އައީ އެވެ. އިއްޔެ މާލޭގައި ބޮޑުވި ފެންގަނޑުގެ އަސަރު ނުކުރާ އެކަކު ވެސް މި މާލޭގައި ނެތެވެ. ކުޑަ ހިދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ވެރިރަށް މާލެ ވެއްޓިގެން ދިޔައީ ބޮޑު ކާރިސާއެއްގެ ހާލަތަށެވެ. އެ ކާރިސާގެ ތެރެއިން އަނެއްކާ ވެސް ބޮޑުވެ ފައްކާވާ ސުވާލަކީ، ތޮއްޖެހިފައި އޮތް މި ކުޑަކުޑަ މާލެ އޮތީ ކުއްލި ކާރިސާއެއްގެ ހާލަތަށް ތައްޔާރުވެފައި ހެއްޔެވެ؟ އެކަމަށް ބޭނުންވާ ނިޒާމްތައް މާލޭގައި ފުރިހަމަވެފައި އެބަ ހުރި ހެއްޔެވެ؟

"އިއްޔެ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދިމާވި އެންމެ ފުރަތަމަ މައްސަލައަކީ ފެން ހިންދަން ހުރި ޕަމްޕްތައް މަސައްކަތް ނުކުރުން. އެ ހިސާބުން އަޅުގަނޑުމެން މަސައްކަތް ކުރީ ޕަމްޕްތައް ތަންތާ ބަހައްޓައިގެން ފެން ހިންދަން،" އިއްޔެ މާލޭގައި ފެންގަނޑު އެހާ ބޮޑުވެގެން ދިޔަ މައިގަނޑު ސަބަބު، އެންއެންޑީއެފްގެ ފަޔާ އެންޑް ރެސްކިއު ކޮމާންޑަރު، ކާނަލް އަބްދުﷲ ޒުހުރީ ކޮންމެވެސް ވަރަކަށް ތިލަކޮށްދެއްވި އެވެ.

ޕްލޭނިން މިނިސްޓަރު މުހައްމަދު އަސްލަމް ވެސް ތަކުރާރު ކުރެއްވީ ހަމަ އެ ވާހަކަ އެވެ. އޭނާ ވެސް ވިދާޅުވީ މާލޭގެ ފެން ހިންދާ ނިޒާމު ހުރީ މިފަދަ ކަމަކަށް ތައްޔާރުވެފައެއް ނޫނެވެ. ފެން ހިންދަން ހުރި ޕަމްޕްތައް މަސައްކަތް ނުކުރިތަނުގައި، ރަނގަޅަށް ފެން ހިންދާލެވޭނެ ނިޒާމެއް ވެސް މާލޭގައި ނެތީ އެވެ. ނަތީޖާއަކަށްވީ ތޮއްޖެހިފައި އޮތްމާލެ ކުޑަ ހިދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި ކޮށިއެރުމެވެ. އާންމުންގެ ދިރިއުޅުމަށް ހީވެސް ނުކުރާހާ ބޮޑަށް ބުރުއަރައި އެންމެން ފެންހިއްކަން އުޅެން ޖެހުމެވެ.

މީގެ ހަތަރު އަހަރުކުރިން، 2014، ޑިސެމްބަރު 5 ވަނަ ދުވަހު ވެސް ކުރިމަތިވީ ހަމަ މިކަހަލަ ހާލަތެކެވެ. އެފަހަރު މީގެ އިދިކޮޅެވެ. އެމްޑަބްލިއުއެސްސީގެ މައި އިންޖީނު ގޭގައި އަލިފާން ރޯވެ އަނދައިގެން ގޮސް މުޅި މާލެ ފެނަށް ޖެހުނީ ކުޑަ ހިނދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގަ އެވެ. ފެން ނުލިބުމުގެ އެ ކާރިސާގައި ހަނދާނެއެއް ނުހަދާނެއެއް ނޭނގި ހަފްތާއެއްހާ ދުވަސް ހޭދަކުރަން ޖެހުނީ، ދިގު ކިޔޫތަކުގައި ފެން ހޯދާށެވެ. މުޅި ގައުމު ހުއްޓުމަކަށް އައިސް ސަރުކާރުގެ ހުރިހާ ވަސީލަތެއް ހުސްކުރަން ޖެހުނީ މާލޭގެ ގެތަކަށް އަލުން ފެން ފޯރުކޮށްދޭށެވެ. މި ހުރިހާ ކަމަކުން ބުނެދޭ ބޮޑު އެއް ވާހަކަ އަކީ؛ މާލެ ކުއްލި ކާރިސާއެއްގެ ހާލަތަށް ތައްޔާރުވެފައި ނެތުމެވެ. ބެކަޕެއް މާލޭގައި ނެތީ އެވެ. ނަތީޖާއަކަށް ވަނީ ކުޑަކުޑަ ކަމަކުން ވެސް އިންސާނުން ދިރިއުޅެން ހެޔޮ ނުވާވަރު ތަނަކަށް ކުޑަހިދުކޮޅެއްގެ ތެރޭގައި މި މާލެ ބަދަލުވެގެން ހިނގައިދާނެ އެވެ.

ރާއްޖޭގެ އާބާދީގެ 30 ޕަސެންޓެއްހާ މީހުން ޖަމާވެ ތޮއްޖެހިފައި މި އޮތް މާލޭގައި ފެންނަން އޮތީ މުޅިންހެން ވެސް މިކަހަލަ ނުރައްކަލާއި ކަންބޮޑުވުމެވެ. ހަނިހަނިގޯޅިތަކާއި މަގުތަކުގައި އުސްކޮށް ހަދާފައި ހުރި އެތައް އިމާރާތެއްގައި އެތައް ސަތޭކަ ބަޔަކު ދިރިއުޅޭ އިރު ރޯވާ އެންމެ ހުޅުގަނޑަކުން އެތަނަށް އެޅިއަށްވެ، ބިމާހަމަވެގެން ދާއިރުވެސް އަލިފާން ނިންވާނެ ނިޒާމެއް މާލެއަކު ގާއިމްވެފައެއް ނެތެވެ. މަދު ތަނެއްގައި ނޫނީ، އުސް އިމާރާތްތަކުގައި އެމެޖެންސީ ދޮރުތަކެއް ނެތެވެ. އަލިފާން ނިވާ ސާމާނު މީހުން ދިރިއުޅޭ ގޭގޭގައި ހަރުކޮށްފައެއް ނެތެވެ. ނަތީޖާއަކަށް ވަނީ އަލިފާނުގެ ބޮޑެތި ހާދިސާތަކުގައި އެތައް ބައެއްގެ ފުރާނަ އަތްމައްޗަށް ލައިގެން އެ މީހަކަށް ސަލާމަތް ވެވުނު ގޮތަކަށް ސަލާމަތްކަން ހޯދަން ދުވަން ޖެހުމެވެ.

"އަލިފާން ނިއްވަން ބޭނުންވަނީ ހަތް ބާގެ ޕްރެޝާ. ނަމަވެސް މާލޭގައި ޕްރެޝާ މި ހުންނަނީ އާމުކޮށް ގޭގެޔަށް ބޭނުންވާ ވަރަށް ދެ ބާގައި، އެހެންވެ މި ޕްރެޝާ ނުލިބެންޏާ އަލިފާން ނިއްވަން ވަރަށް އުނދަގޫވާނެ. ދެން ހަދަން މިޖެހެނީ މޫދުން ފެންނެގުން. އެއަށްވެސް ގިނަ ވަގުތުތަކެއް ނަގަނީ މަގުތައް ތޮއްޖެހިފައި ހުރުމުން،" މީގެ ދެ އަހަރެއް ދުވަސް ކުރިން ކޮމާންޑަރު، ކާނަލް އަބްދުﷲ ޒުހުރީ "އަވަސް"އަށް ދެއްވި އިންޓަވިއެއްގައި ވިދާޅުވެފައިވެ އެވެ. "ދެން އޮތް ގޮންޖެހުމަކީ ތޮއްޖެހުން. އަޅުގަނޑުމެންގެ ފަޔާ ލޮރީތައް ގެނެސްފައި ހުރިތާ ވިއްސަކަށް އަހަރު މިވަނީ. އޭރު މާލޭގެ މަގުތަކަށް އެ ފިޓުވޭ. އެކަމަކު މިހާރު މާލޭ މަގުތައް މިހުރީ ކުޑަވެފައި ދެފަރާތުގައި ޕާކު ކުރުމުގެ ސަބަބުން. އެހެންވެ މި
ލޮރީތަކަށް ދެވޭނެ ޖާގައެއް ނޯވެ،"

ކާނަލް އަބްދުﷲ ޒުހުރީ ސިފަކޮށްދެއްވީ، ކުއްލިއަކަށް ދިމާވާ ކަމަކަށް ސިފައިން ހަރަކާތްތެރިވުމުގައި ހުރި ގޮންޖެހުންތަކެވެ. އެ ގޮންޖެހުންތައް އަދިވެސް އޮތީ އެއް ފަރާތް ނުކުރެވި ހަމަ އެގޮތުގަ އެވެ. އޭގެ ސާފު ހެއްކަކީ، ކޮންމެ އަހަރެއްގެ ވެސް ހުޅަނގު މޫސުމާ ދިމާކޮށް ޑިސެމްބަރު ހިސާބުގައި ވިއްސާރަ ގަދަކޮށް، ބޯކޮށް ވާރޭ ވެހި މާލެ ފެނުން ބަންޑުން ވާކަން ސާފުވާއިރުވެސް، އެމަޖެންސީ ހާލަތްތަކުގައި ހަރަކާތްތެރިވާ މުއައްސަސާތަކުގެ ހަރަކާތްތެރިކަން ކުޑަކަމެވެ. މުއައްސަސާތައް ހަރަކާތްތެރިވަނީ އެކަމެއް ހިނގީމަ އެވެ. ކުރިއަށް ދުރާލާ ފިޔަވަޅު އެޅިފައެއް ނެތެވެ. ސުވާލަކަށް ވަނީ ކަމާ ބެހޭ އިދާރާތައް އެކަމަށް ހޭލާ ތިބެނީ ކިހާވަރަކަށް ހެއްޔެވެ؟ މޫސުމާ ބެހޭ އިދާރާ އާއި އެ ފަރާތްތަކާ އޮންނަނީ ކިހާ ބޮޑު ގުޅުމެއް ހެއްޔެވެ؟ ރެކޯޑް އަދަދަކަށް ވާރޭ ވެހޭނޭކަން ލަފާކުރެވޭ އިރު، ކަމާ ގުޅޭ މުއައްސަސާތައް އެކަމަށް އެލާާޓް ކުރެވެނީ ކިހާ ވަރަކަށް ހެއްޔެވެ؟

އިއްޔެ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ދިމާވި އެންމެ ފުރަތަމަ މައްސަލައަކީ ފެން ހިންދަން ހުރި ޕަމްޕްތައް މަސައްކަތް ނުކުރުން. އެ ހިސާބުން އަޅުގަނޑުމެން މަސައްކަތް ކުރީ ޕަމްޕްތައް ތަންތާ ބަހައްޓައިގެން ފެން ހިންދަން
ކާނަލް އަބްދުﷲ ޒުހުރީ -- އެންއެންޑީއެފްގެ ފަޔާ އެންޑް ރެސްކިއު ކޮމާންޑަރު

އިއްޔެ މި ކުރިމަތިވި ކަންތަކުން އެކަނިވެސް މާލެއަށް ކުއްލި ކާރިސާއެއް ދިމާވެއްޖެ ނަމަ ހާލު ވަރަށް ވެސް ރަނގަޅަށް ސާފެވެ. މި ސުވާލުތަކުގެ ޖަވާބު ވެސް ސާފުވާނީ އެކަހަލަ ކޮންމެ ފަހަރަކު ކަން ހިނގާފައި ހުރިގޮތަށް ވިސްނާލީމަ އެވެ. ކުއްލި ހާލަތަކަށް މާލެ ތައްޔާރުވެފައި ނެތްކަން ބުނެދޭ އެތައް ކާރިސާއެއް ހިނގައި މާޒީވެ ގޮސްފި އެވެ. އެކަމަކު އޭގެން އެއްވެސް ކަމަކުން އިބުރަތް ހާސިލްކޮށް، ނިޒާމުތައް ހަރުދަނާ ކުރެވޭ ތަނެއް ނުފެނެ އެވެ.

މާލޭގައި ފެން ބޮޑުވާއިރު، އަދިވެސް ހީވަނީ މީގެ 40 ވަރަކަށް އަހަރު ކުރީގެ މާލޭގެ މަގުތަކުގެ ހާލަތެކޭ ތަފާތެއް ނެތެވެ. އެކަމަކު މިދިޔަ ސަރުކާރުން 100 މިލިއަން ރުފިޔާ ހަރަދުކޮށްގެން، މާލޭގެ މަގުތަކުގައި ބޮޑުވާ ފެންގަނޑު ހިންދާލާނެ ނިޒާމެއް ބެހެއްޓި އެވެ. އެކަމަކު އެ ބޮޑު ހަރަދުން ވެސް މައްސަލައަށް ހައްލެއް ނުލިބި، އިއްޔެ ފެނުނު މަންޒަރަކީ އެކަން ހައްތަހާ ގޯހުން ގޯހަށްދާތަނެވެ. މި ހުރިހާ ކަމަކުން ބުނެދޭ އެންމެ ބޮޑު ވާހަކައަކީ މިކަހަލަ ނިޒާމްތައް ފައްކާ ކުރެވިފައި މި ހުރީ، ކުއްލި ހާލަތަކަށް ހާއްސަ ކުރެވިގެން ނޫން ކަމެވެ. އެކަމަށް އެއްވެސް ސަރުކާރެއްގެ ސީރިއަސްކަން މިހާތަނަށް ނެތީ އެވެ.

"މާލޭގެ ރައްޔިތުންނަށް ބޮޑު ނިކަމެތި ކަމެއް ލިބިގެން މިދިޔައީ. އަޅުގަނޑުމެންނަށް އިހުސާސް ކުރެވޭ ގޭގޭގައި މީހުން އުޅެން ޖެހުނު ހާލު. މީހުންގެ މުދަލަށް މި ލިބުނު ގެއްލުން. މި ސަރުކާރުން އެންމެ ބޮޑު އިސްކަމެއް ދޭނީ، މި ކާރިސާގެ ވަގުތުން އަރައި ގަނެވުނީމާ ފެންބޮޑުވާ މައްސަލައަށް ހައްލެއް ހޯދަން،" ޕްލޭނިން މިނިސްޓަރު އަސްލަމް ވިދާޅުވި އެވެ.

އަނެއްކާ ވެސް މި ސަރުކާރުން މި ދެނީ އުންމީދެކެވެ. އެކަމަކު އުންމީދަކުން ދެން ފަރު ޖައްސާލެވޭކަށް ނެތެވެ. މާލެއަށް ވާރޭ ފެން ތިއްކެއް ކިރިޔާ ވެސް ޖަހާލާއިރަށް، ފައިކުރި އޮޅައިގެން މަގުމައްޗަށް ނިކުމެ ފެން ކޯރެއްގައި ސައިކަލް ދުއްވާފައި ދާ ދިޔުމަށް ނިމުމެއް އަންނަން ވެއްްޖެ އެވެ. ވެލިބަސްތާ ހިފައިގެން ތިބޭ ތައްޔާރީ ހާލަތުން އަރައި ނުގަނެވި ތިބެވޭކަށް ނެތެވެ. އެންމެ އަލިފާން ކަންޏަކުން ދިރިއުޅުން އަޅިއަށް ވެގެން ދާން ދޫކޮށްލެވޭކަށް ނެތެވެ. މި ކުޑަކުޑަ މާލެ، ކުއްލި ކާރިސާއެއްގެ ހާލަތަށް ތައްޔާރުވެފައި ނެތް ނަމަ، ދުވަހެއް ދުވަހަކަށް މައްސަލަތައް ވާނީ ބޮޑެވެ. ވެރިރަށް މާލޭގައި އުޅެން ޖެހިފައި މި އޮތީ ފުރާނަ ވެސް އަތް މައްޗަށް ލައިގެން އެވެ.